foto, film en geschiedenis van Nuth vroeger

zondag 7 november 2010

20. VOASJE OACH E SJTÖK VA NUTH ?

Went me es Nuther jong vreuger i Voasje koom, moos me neet riskeere te zegke dat Voasje e gehuch van Nuth woar. Da zatte sommege luuj drek de sjtieekele op: Nuth, Nuth, bah, wat mènde dat Nuth zich waal?  Voasje woar en bleef Voasje, mit zn eige kirk, eige harmenie, eige sjoeel en neet te vergaete de eige voetbalclub èn de eige sjötterie.  Voasje woar e dörp sjuus wiej Nuth!
klas 5, 6 en 7 van nonk Thei Groeetjans in 1934
Zoee ongevieer kreeg ich et uuver mich heen gesjöt, wiej ich de zieevende klas in Voasje (de lieegere sjoeel telde doew zieeve klasse- lieerjoare mot ich eigelek zegke) moos volge biej miene nonk Thei Groeetjans. Wiej et koom dat ich doa heen moos is gow gezag: 0p de teldatum moos 'r zoeeveul kinger höbbe op sjoeel en diej haw 'r neet. Unne ramp, want dan moos ein lieerkrach weg en ze hawwe allemoal al döbbelklasse, behalve de ieesjte. 
Voasje hej zien eige sjötterie,
hie in 1908 'n paar leede vuur kaffee America
En zoee gebuurde et dat pap en mam gevroag woert Jeanne, Wieske en mich noa de Voasje te laote komme. De maedjes koste noa de teldatum weer truuk noa de maedjessjoeel van juffrow Deben in Nuth, meh ich moos et ganse joar blieve. En dus tippelde ich, waer of gein waer, zin of genne zin, elken daag noa Voasje.
Voasje hej zien eige Hermenie
hie in 1930 op d'n Naanefsweag
Noe, sesteg joar laater, moag ich zegke dat ich bliej ben doa in Voasje dat joar te zin geweaes.  Ich höb doe Voasje en de luuj doa liere kenne.
Et woar eigelek de twieede kier dad 'ch in Voasje woar, och wat zegk ich, et woar de driejde kieer. De ieesjte kieer: ich woar dr geboare in et huuske van Bartels langs de Riekswaeg, meh al gow ging et noa Nuth. Dn twieede kieer woar et wiej Tant Bertha, diej ongewiezeres i  Nuth woar, mich dek achter op de fiets mitsjlebde. En doew dn driejde kieer doa op sjoeel.
Wie sjoeen et doa ligk, dat Voasje
Allewiel sjeest me mit dn owto, de oage op de waeg gerich, doer Voasje, zonger bezèj wiej sjoeen et doa ligk, dat Voasje. Me zuut allein de waeg.
De Romeine zooge destieds miee: diej zooge dat et un dal woar dat ze good koste gebroeke,  un dal doer de buusj lingks en rechs op de huuegdes.
En ze boewde op diej huuegdes hun villa's.
Kathage en de Gelaebaek
mit de kirk va Voasje links achter
Van Nuth oet kump me ieesj biej Kathage en de Gelaenbaek mit dr naeve de baenje, dan de Watersjtroat, diej neet vuur nieks zoee hoosj, omdat et water van twiee kante de berg aaf koom en dan koom me biej de waeg bergop noa de kirk en sjoeel, rechs noa boave. Rech doeer gong et (en geit et) noa Hommert.

Noe zint et manjefieke, allenei sjoeen verharde waeg, meh in vreuger tieje zint et neet miee es sjmaal waegskes gewaes, good vuur karre en koetsje. B-waeg zow vr noe zegke.
In Voasje is langs de waeg toe geboewd.  
Noa de watersjtroat... de bekkerie van Retroa links
en cafe Leise rechs
Ich kan mich nog good herinnere wiej et woar, wiej ich doa leep: noa de Watersjtroat koomste biej de hinnefokkerie van Cons Hoebe en doanaeve de bekkerie van Retroa, mein ich.Dan e paar huuskes: eint van Bartels woee ich geboare woert. Dan weer enne bekker Jansse en dan weer e paar boerderiee, get weie en dan mooste de Hommerterberg op. Dat woar de lingkse kant van Nuth oet gezieen. Aan de anger ziej van de Riekswaeg, taengenuuver Cons loog un boerderie van Smeets, dan koom dae berg noa de kirk en taengenuuver Smeets kaffee Leise.
de pomp onger an d'r Voasjerberg
0ch, wat doeen ich toch, mien herinneringe woare mit mich op de luip. 0f de pomp nog doa woar, de plaats woe vrowluuj, mit twiee tobbe aan dn haam, et water en de nuujtjes ginge hoale? Noe höbbe de SRV waages diej funktie, liek mich.
Noel, Felix, Joep, René en Lei Philips
van d'r sjmieed in 1955 de waeg op noa Thull
Vr ginge vreuger soemesj soms noa de Thullerhei, biej de sjmieed Filips de waeg op noa Thull en Sjinne en dan drek rechs noa de boesj. Et woar eigelek gein hei, et woare dennebuusj en un kiezelkoel. Doa woerd gesjpieeld en broamele geplök. Laater höb ich pas gezieen wiej sjoeen dae rugk doa ligk achter de Gelaenbaek van Zjweikese uuver Sjpowbek,  Sjinne,  Voasje,  Gebrook tot de Sjrieversheij in Haelder. Tertiair zegke de geologe, mit puur wit zand en kiezel.
Voasje vanaaf de Thullerhei
enne rugk mit puur wit zand en kiezel va Zjweikese tot Sjrieversheij
Nog pas koom ich, hawverwaegs de Hommerterberg, lingks et paedje in, biej et Mariakepelke, ieemes taenge mid un sjoebkar van dat puur wit zand. Dat haw 'r effe oet de berm gesjöp. 'Mekkelek en et kos nieks', zag 'r lachend int vuurbiejgoan.
Dat zulle noa dn oarlog de gebreurs Boezjang (Beaujean) oet Genhei (Haelehei) oach gedach höbbe, meh diej doogen et in et groeet: hun zuuver wit zand ging noa de glaasfebrieke, hiej en in Luuk.
Ongevier doa woe dae man mit de sjoebkar koom, haet de Owdheidkundege Deens oet Leide destieds ein van de driej groeete Romeinse villae gevonge.  Hub Ritzen vertelde dat in et herdenkingsbook. 0p de Reulinck loog diej ‘villa rusticat’.
In veul gesjiedenisbeuk is diej landhoeve nog te zieen es vuurbeeld wiej Romeine boewde in dees sjtrieeke.

De twieede loog op de Sjuureik en de derde biej Reymesjbek, langs en in de weg naar Nagelbeek', sjreef Hub.

Romeinse Villa Rusticat
op de Reulinck  i Voasje
Ich haw dat joar op sjoeel i Voasje get van diej opmaetinge mitgekrieege: i Voasje ging de kal dat diej van Leide de fundamente hawwe bloeetgelach, alles op pepier hawwe gezat, peulkes hawwe gesjlaage, kort en good alles hawwe ze vaerdeg om de opgraavinge (de sjleuve en fundamente) te fotografeere.
Meh doew, Voasje sjprook sjan devan, smörges keeke diej van Leide op hun naas: batteraave hawwe de ganse zaak verrinneweerd. Wae et haw gedoan wis nieemes .

Dn ieesjte kieer dat ich mich herinner in Voasje te zin gewae,  woar
soaves laat. Et woar al sjtikke duuster, gein moan, gein sjtarre, allein dat pietserig klein lempke aan dae eine illektresje poal biej et sjoeelhoees.
Ich zoot achter op de fiets van tant Bertha en nonk Thei (hae woar genne nonk, zow et waal gow waere) woar aant perbeere binne te komme.  Mit kiezelsjteintjes goezjde hae taenge et ziejvinsterke woee tant Lieske sjleep, om diej wakker te kriege.
Enne eige sjluuetel goof et doew neet. Sjtel dich vuur: te laat woar te laat. Dat ze ongerwiezeres en ongerwiezer woare, magkde gein versjil: diej mooste sjuus et vuurbeeld gaeve, wiej et zich gehoert.

De rector va Voasje in 1927 mit de patronaatsjonge
De rector van Voasje mot enne miensj gewae zin dae zien tied vuuroet woar.  Ich höb et noe uuver dat joar dat ich doa de zieevende klas magkde. De gowwe man gelof in seksewele vuurlichting. Mesjien haw 'r dat bedach in de biechsjtool . Wiej oach, et gebuurde al ingkele joare dat de jonge van de hoeegste klas ei vuur ei biej heum op bezeuk mooste komme. De klas woar vol devan wiej et weer zoee wiet woar, vol sjpanning, want diej van et vurreg joar hawwe et oach mitgemagk en druuver verteld.  Nieemes wis persies wat doa gebuurde.  Ich dingk dat doa aan de jonge nieks konkreets verteld woerd,  huuegstes dat de ooievaar de kiendjes neet brach, wat de meiste toch waal wiste: diej koome van mam,  meh wiej et persies zoot en wat pap doamit te doeen haw, wis ich in ieeder geval doew nog neet.
Ich weit nog dat ich biej Hub van Baeckesj, dae biej mich in de zieevende zoot, dek binne leep tössje de middeg en doa doodleuk vertelde dat mam weer e kiendje gekrieege haw. Wieer nieks, oach gein gedachte aan wiej dat doa koom.

Dat gebuurde noe einmoal in gezinne. En aan mam woar nieks te zieen
gewaes.
Truuk noa de rector: de gowwe miensj sjeen neet te weite wieveul sjpanning hae elk joar in de klas brach, waeke lang.
De zieevende woar gemengd: jonge en maedjes en nonk moos verduld veul boete de klas zin. Ich herinner mich dat Miej van Cobbe, un laatere vroedvrow, giefteg de klas oetleep noa heim, en dat vr et es klas mooste kinne. Natuurlek haw dat get mit vieze kal te maake. Dartieen joar..... de interesse woar begos.
Onger aan de Hommerter berg, leep (löp) de waeg noa de Jeugröbbe en zoee noa Gebrook. Dat woar de kortste waeg, want Voasje trok veul noa Gebrook.
Mit de Gebreukerkirmes kòste enne kenonskoeegei doa aafsjeete, de trofs nieemes, gegarandeerd neet.
Voasje mit ouw naam aanduudinge
De grenze tössje Gebrook en Nuth leepe waal hieel gek
Nuth op zie sjmaalst bie de Watersjtroat  ongevier 100 Mieter va Gebrook uuver Nuth noa Sjinne
De grenze tössje Gebrook en Nuth leepe waal hieel gek. Pak de vreugere sjoeel, diej loog op Nuther gebied, lingks van de Boesjberg, meh rechs, aan de Nuther kant, woar van Gebrook.
Voasje is neet altied van Nuth gewae. Nuth en Voasje woare allebei Heerlekheede.
Voasje nog ieeder dan Nuth en nóg vreuger woar Voasje biej
Gebrook. Dat woar om 1545.
Wanniee en wiej Voasje biej Nuth koom, haet Hub Ritzen -zelf va Voasje- gans persies oet de deuk gedoan in et book dat ich al neumde, et book biej et aafsjeid van Burgemeister Sjtarmans in 1959.
In et kort: in 1795 hawwe de Franse os land ingepik. Ze verangerde van alles: gein Heerlekheede miee, want ze woare gebieete op alles wat adellek woar, jeederei woar 'burger' en nieks miee. Weg mit diej hieerehoezer en kesjtieele, Weg mit dat baas sjpieele uuver angere. Dr koome burgemeisters, gemeintes en gemeinteroadsleede. Vuurluipig woerte, wiej de Franse weg woare, noa 1815,  diej leede van de gemeinteroad aangewieeze doer Gedeputeerde Sjtoate.  In Voasje woare dat naeve burgemeister Ritzen, Ackermans, Creeuwe, Jong en Debie, meh diej hieere weigerde lid te waere.
Wiej doew Burgemeister Ritzen aan G.S. vuursjtelde Voasje biej Gebrook en neet biej Nuth te doeen woar de bok vet.
Ritze haw twiee raee geneump vuur aasjleeting biej Gebrook: ten ieesjte, e deil woar al va Gebrook, dat kort biej  loog , en ten twieede, de gemeinte Voasje telde mer 21 hoeshowwesj 'waaronder de 5 demissionarissen de enigste die een bestaan hebben, doch al de reste zeer onkundige mensen, met hun handen de kost moeten gewinnen en het niet meer mogelijk is met schik andere leden voor te stellen' .
De hieere woerte aangeklaag dat ze de functie weigerde! Meh, diej verwaerde zich mit te zegke, dat oach Ritze goodgevonge haw Voasje aan de schout (burgemeister) van Nuth uuver te gaeve. En 'omdat wij daaronder staen met levende ende doodelijke in het geestelijke' .
Bedoeld woar dat Voasje kirkelek al onger Nuth hoert, en dat al joare.

De opheffing koom op 26 juli 1821: biej Nuth. De grenze mit Gebrook woerte vasgelag in de 'beste kamer' van widvrow America i Voasje woe de Commissaris en de 'vroede vaderen' van Nuth en Gebrook biejein woare. Gebrook doog aafsjtand van de Watersjtroat 'alsmede de Brugge, genaamd Kathagerbrug'.
Wiej et geistelek en kirkelek laeve van de de luuj in Voasje verzörgd woar' haet Hub in datzelfde book verteld, mesjien omdat et zoee uniek woar in dees sjtrieeke:
Enne Marteng Sjniedesj haw in 1596 un kepèl gesjtich, op de plaats woe noe de kirk sjteit. Vanaaf 1714 höbbe zich doabiej oach  kluuzenaesj neergezat:
de ouw kepèl va Voasje 1596-1857
Willem Thielen kreeg e sjtök land van et kapittel van Sint Servoas in
Mesjtreech: Hae moch naeve de kepèl hersjtelle en de jeug van Voasje lieere laeze en sjrieve, went et kos.
'Eremiet Thielen werd daarnaast nog door de deken van Valkenburg –Godfried van der Leijen, tevens pastoor van Nuth- omtrent zijn deugd en bekwaamheid onderzocht en op 5 februari 1714 kreeg hij van de bisschop van Roermond verlof om zich te Vaesrade te vestigen als eremiet', sjreef Hub.
Dat de eremiet neet ummer van water en broeed laefde, bewiees Hub mit et volgende verheulke:
Giel Roesboom woar vuur et gerech geroope om te getuuge inzake un ruuzing tössje enne zieekere Jan Schettiens en de eremiet.
'De eremiet was op de eerste juni 1732 binnen gekomen ten huize van de weduwe Lenaerdt Ritzen te Hommert.  Giel Roesboom was reeds in de herberg om een pot bier te drinken, toen ook de de eremiet binnenkwam en vroeg om met Jan Schettjens te snuiven. Er ontstond een woordenwisseling over een geldbedrag, dat aan de kapel was verloren, en over het inslaan van een ruit.
Het dispuut draaide tenslotte uit op een hevige ruzie, waarbij Jan Schettrens de kluizenaar tegen het hoofd sloeg: 'waernaer sy syn gesepareert'.


Rector Croesen boewde in 1857 de pasterie
De letste kluuzenaer woar broeder Michel Hellerfort, Franciscaan
geboare in Aubel.  In 1855 woert Voasje un rectoraat en de kloes woert aafgebroake. Rector Croesen boewde op diej plaats in 1857 de pasterie, diej noe nog doa sjteit. En in 1928 koom dan de nuuj kirk op diej plaats.
de ouw kirk oet 1857
aafgebroake in 1928
Taengenuuver de oetgangk van de kirk loog kaffee Fransse en sondes hoosj et vuur veul luuj, van de hoeemes noa Fransse. De jongere gongen iin daen tied oach noa de kirk, neet in de bangke,  meh 'gekneeld' op hun achterwerk, kort biej de duuer. Hun rugke heele de moere rech,  bewaerde ze.
Kaffee Fransse (rechs Clim Fransse)
Van de rector van Voasje woare verhoale bekind, diej tot in Nuth doeerverteld woerte. Bekind woar onger angere dat hae de pès haw aan dat moderne voetbal: dae trok jongere en oach owwere miee es et Zondese lof. Vanaaf de praeksjtool vlooge de banvleuk uuver de köp: sjendaaleg, zoeeveul dommigheid. 'En dan zuuste ze renne, mit z'n twintege achter dat aafgedank sjtök kow aan,  trappe et weg en renne da weer drachter aa. Sjtom viee.... !.
mit z'n twintige achter dat aafgedank sjtök kow aan
Gans Voasje lachde zich de sjtuupe!
En dat anger verhoal: rector ergerde zich draa dat de jeug noa de Thullerhei trok. '0m nuuet te zeuke, zegke ze, meh soaterdes denoa mot ich diej in de biechsjtool kraake…..! Voasje keek ins zuuneg en grieemelde van binne

Dat Julius Caesar destieds doeer Nuth en Voasje getrokken is mit zien legioene, op waeg noa de Rijn en de Germaane doa, wis Hub os oach te vertelle.
De wieewaeg va Nutherkruuts noa de Jeugrubbe

De Wieewaeg woar enne van de waeg diej 'r gebroegkde: Va Mestreech uuver Maesje, Ulesjtroate, Sjummert. Langs et Nutherkruuts ging et de Kamperwaeg aaf tot biej Kathage, doer de Watersjtroat tot biej kaffee Leise, sjreef Hub Ritzen, doa de Boesjberg op tot woe de waeg noa Genaanef begint. Vandoa noa de Jeugrubbe tot biej Mariarade en zoee noa Bronssem. In de buurt van Joabek sjloeet 'r dan aan op de heerbaan noa Xanten aan de Rijn. Dae naam Wieewaeg besjteit noe nog.
Wat de Romeinse tied -zoeen viefhonderd joar woare ze hiej- toch kortbiej is, dingk ich soms. En de koms van Slivvenhier toch oach. 
De kirk afgebroake in 1928
En de koms van Sint Servoas, èn..... och te veul om op te neume. Allemoal eigelek neet lang geleije, al dingke vr dat dèk.
Zit ich mich hiei te type uuver wat meister Criens mich haet verteld, enne miensj van vief ginneraties gelije. Enne boag van honderd-vief-en-twinteg joar wuurt hiej uuverbrögkt doer wat ich noe sjrief. 0s Evangeliste zint zoee gezieen dus vlak biej.......
Ich neum doa Sint Servoas. Voasje - Sint Servoas.
Toch is dae naam neet van heum aafkomsteg, meh van et kapittel van de Sint Servoaskirk, dat eigenaer woar va Voasje.
langs de waeg noa Genaanef
gong et sjtiel nao onger
De waeg noa Genaanef. Unne manjefieke, sjlingerende waeg noe mit hoezer, doew mit heij en sjtruuk. Soms leep ich doer de Watersjtroat noa Voasje, soms langs de waeg noa Genaanef. 
Naeve de waeg gong et sjtiel noa onger tot biej de Gelaenbaek. Enne dokter koom, vuur de letste waereldoarlog, op de gedachte om doa e zjwumbad aan te legke.  
Zjwumbad Boschdal langs de waeg noa Genaanef
Klandiesje genog vanoet Voasje, meh vuural oet Nuth. Joamergenog woert et gesloate: te gevierlek vanwaege de ratte oet de Gelaenbaek. . . . . . .
Och, doa sjuut mich nòg e verheulke van enne rector en de jonge va Voasje te binne. Mot ich toch nog kwiet vuur ich oetsjei uuver Voasje.
Obbene zondig zoote de jonge weer op de huuke taenge de moer en de pilaere, om ze te sjtutte dat ze neet omveele. De praek how weer lang gedoerd: dae man blief zaevere, zag enne. En ze hawwe nog neet ins kinne lache uuver wat er zag. Et doerde en doerde, doa sjeen gein ing aan te komme. En biej Fransse aan de angere kant van de waeg, wachde ze mit et beer. 0bins zaet eine: 'Frens, kiek ins of 'r nog neet vaerdeg is'. Frens, vanoet huuke omhoeeg, kiek ins noa dn elter, lieet zich zakke en bow helop zaet 'r:
'Nog effe, hae is bow vaerdeg. Hae is aant sjpeule'.


Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen